و ما در جلد دوم اين كتاب در خلال مباحث نبوت بيان عقلى اين مساله را آورديم . همه اينها در باب هدايت به معناى ارائه طريق بود ، و اما هدايت به معناى رساندن به هدف كه در آيات مورد بحث رساندن به آثار حسنه اى است كه به دنبال يافتن هدايت الهى و متصف شدن به صفت عبوديت مىآيد ، از قبيل رسيدن به حيات طيبه در دنيا ، و حيات سعيده ابدى آخرت ، پر واضح است كه از قبيل صنع و ايجاد است ، كه مختص به خداى تعالى است ، و از امورى است كه خدا قضايش را رانده ، و بر خود واجب كرده ، و در آيه زير وعده اش را مسجل نموده : « فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى » « 1 » ، و نيز فرموده : « مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّه حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ » « 2 » ، و نيز فرموده : « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّه حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّه قِيلًا » « 3 » . پس فرق بين هدايت به معناى راه نشاندادن و بين هدايت به معناى رساندن به هدف اين شد كه هدايت اولى مستقيما كار انبيا و اوليا و ساير هدايت گران است ، ولى مؤثر شدنش منوط به اذن خدا است ، ولى هدايت دوم چون از باب صنع و خلقت است مستقيما كار خود خداست ، البته اسبابى كه بين او و خلقش در اين مورد و در همه موارد خلقت واسطه‌اند بى دخالت نيستند ، پس اين هدايت را هم مىتوان به تبع به غير خداى تعالى نسبت داد . و در معناى آيه مىگوييم اگر مراد از هدايت در آيه شريفه هدايت به معناى اول باشد ، معنايش اين مىشود كه ما اگر بيان مىكنيم براى شما آنچه را كه بيان مىكنيم براى اين است كه ارائه طريق عبوديت به عهده ما است . و اگر مراد از هدايت ، رساندن به هدف باشد معناى آيه چنين مىشود : اگر ما براى كسانى كه انفاق مىكنند و ثواب را تصديق دارند يسرى را تيسير مىكنيم و خلاصه اگر اعمال صالح و حيات سهله ابدى و دخول بهشت را برايشان

--> ( 1 ) كسى كه هدايت مرا پيروى كند ، نه گمراه مىشود و نه دچار شقاوت مىگردد . سوره طه ، آيه 123 . ( 2 ) هر كس با داشتن ايمان عملى صالح انجام دهد چه مرد و چه زن ، بدانند كه ما به طور قطع به زندگانىاى طيب زنده شان مىكنيم ، و آنچه را كردند به بهترين وجه پاداششان مىدهيم . سوره نحل ، آيه 97 . ( 3 ) و كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند به زودى ايشان را داخل باغهايى مىكنيم كه نهرها در زير درختانش جارى است ، و ايشان تا ابد در آن باغها خواهند بود ، و اين وعده خداست ، و چه كسى است كه سخنش از سخن خدا راستتر باشد . سوره نساء ، آيه 122 .